یکی از چالشهای همیشگی در فرآیند تجهیز کارگاه و تامین مصالح پروژه، مواجهه با میلگردهایی است که سطح آنها با لایهای از زنگزدگی پوشیده شده است. این موضوع زمانی حساستر میشود که قرار است این میلگردها در قلب یک عضو سازهای مهم مانند تیرچه بتنی به کار روند. پیمانکاران و سازندگان، به خصوص در شهرهای بزرگی مثل تبریز، تهران و اصفهان که پروژههای ساختمانی زیادی در آنها در جریان است، دائماً با این سوال روبرو هستند: آیا استفاده از میلگرد زنگزده در تیرچهها مجاز است؟ آیا این کار ایمنی سازه را به خطر میاندازد یا یک سختگیری بیمورد است؟
پاسخ به این سوال، برخلاف تصور عمومی، یک “بله” یا “خیر” مطلق نیست. همه چیز به نوع و شدت زنگزدگی بستگی دارد. این مقاله به شما کمک میکند تا با دیدی فنی و مهندسی، تفاوت بین زنگزدگی سطحی و مضر را تشخیص دهید و بدانید که چه زمانی استفاده از این میلگردها میتواند هزینه تمام شده پروژه شما را به شدت افزایش دهد، حتی اگر در ابتدا با هدف خرید مستقیم از کارخانه و یافتن قیمت مناسب، آن را تهیه کرده باشید.
انواع زنگزدگی میلگرد: دوست یا دشمن؟
برای درک بهتر موضوع، باید بدانیم که همه زنگزدگیها یکسان خلق نشدهاند! به طور کلی میتوان زنگزدگی روی سطح میلگرد را به دو دسته تقسیم کرد:
-
زنگزدگی سطحی و پایدار (اکسیداسیون غیرپوستهای): این نوع زنگزدگی، یک لایه نازک، یکنواخت و متمایل به رنگ زرد یا قهوهای روشن است که معمولاً به دلیل قرار گرفتن میلگرد در معرض رطوبت هوا برای مدت کوتاه ایجاد میشود. این لایه زنگ، نه تنها مضر نیست، بلکه به دلیل افزایش زبری سطح میلگرد، باعث افزایش چسبندگی بین فولاد و بتن (Bond Strength) میشود. این نوع زنگزدگی با کشیدن یک گونی یا برس سیمی به راحتی پاک شده و اثری از خود به جای نمیگذارد.
-
زنگزدگی عمیق و پوستهای (خوردگی ورقهای): اینجاست که خطر اصلی نهفته است. این نوع خوردگی به صورت لایههای ضخیم، ورقهای و پولکی روی سطح میلگرد ظاهر میشود. رنگ آن معمولاً قهوهای تیره یا سیاه است و با دست به راحتی کنده میشود. این مسعله نشاندهنده خوردگی عمیق و کاهش سطح مقطع موثر میلگرد است. استفاده از چنین میلگردهایی در بتن مطلقاً ممنوع است، زیرا:
- سطح مقطع میلگرد را کاهش داده و مقاومت کششی آن را به شدت پایین میآورد.
- چسبندگی بین میلگرد و بتن را از بین میبرد.
- این خوردگی پس از قرار گرفتن در بتن نیز میتواند ادامه پیدا کند و باعث ترکیدن و متلاشی شدن بتن اطراف خود شود.
میلگردا رو نباید بندازی همینجوری یه گوشه. اینا سرمایه پروژه شما هستن.
نقل قولی از یک مهندس ناظر باتجربه
مهندس رضایی، که بیش از ۲۰ سال سابقه نظارت بر پروژههای بزرگ در شهر صنعتی سهند را دارد، میگوید: “بارها دیدهام که پیمانکار برای اینکه قیمت رقابتی بگیرد، میلگرد را به صورت خرید عمده از یک بنگاه نامعتبر تهیه کرده و ماهها در فضای باز انبار میکند. بعد موقع ساخت تیرچه، با کوهی از میلگرد پوستهپوسته شده مواجه میشود. ما به هیچ عنوان اجازه استفاده از این میلگردها را نمیدهیم. پیمانکار مجبور میشود هزینه مضاعف کند و میلگرد جدید بخرد. این در حالی است که اگر از ابتدا از یک تامین کننده معتبر خرید اینترنتی میکرد و به نحوه انبار کردن توجه داشت، با این مشکل مواجه نمیشد. اصالت و ضمانت کیفیت کالا، مهمتر از چند درصد تخفیف اولیه است.”
چرا اینقدر جدیاش گرفتیم؟!
آقا جان! قضیه شوخی نیست. تیرچه ستون فقرات سقف شماست. فکر کن میلگردی که باید کشش رو تحمل کنه، خودش از تو پوک شده باشه! عین این میمونه که طناب پوسیده بدی دست کوهنورد. اولین باری که یه بار درست و حسابی بیاد رو سقف، مثلاً موقع بتنریزی یا حتی بعدها تو زلزله، این میلگرد ضعیفشده کمانه میکنه و کل سقف میاد پایین. به همین سادگی! پس وقتی بحث جون آدمها وسطه، دیگه سر ارزانترین قیمت و این حرفا چونه نزن. برو جنس با کیفیت و استاندارد بخر. پولتو جای درست خرج کن.
آییننامه چه میگوید؟ فرمول تشخیص زنگزدگی مجاز
خوشبختانه، مقررات ملی ساختمان در این مورد کاملاً شفاف است. طبق “مبحث نهم مقررات ملی ساختمان ایران”، استفاده از میلگردهایی با زنگزدگی سطحی که باعث کاهش وزن یا خواص مکانیکی میلگرد نشود، بلامانع است. اما میلگردهای دارای زنگزدگی عمیق و پوستهای به هیچ عنوان نباید مصرف شوند.
یک روش عملی و کارگاهی برای تشخیص این موضوع، استفاده از فرمول کنترل وزن است. این کار به سادگی قابل انجام است:
- یک نمونه میلگرد زنگزده به طول دقیقاً یک متر را ببرید.
- با یک برس سیمی یا گونی، زنگهای سطحی آن را کاملاً تمیز کنید.
- نمونه را وزن کنید.
- وزن به دست آمده را با وزن استاندارد همان سایز میلگرد در جدول اشتال مقایسه کنید.
فرمول محاسبه کاهش وزن مجاز به این صورت است:
درصد کاهش وزن=(وزن استاندارد−وزن اندازهگیری شده)وزن استاندارد×۱۰۰{درصد کاهش وزن} = {({وزن استاندارد} – {وزن اندازهگیری شده})}{{وزن استاندارد}} ۱۰۰ درصد کاهش وزن=وزن استاندارد(وزن استاندارد−وزن اندازهگیری شده)×۱۰۰
طبق آییننامهها، اگر این کاهش وزن از حدود مشخصی (که معمولاً بسته به قطر میلگرد بین ۲ تا ۶ درصد است) بیشتر باشد، میلگرد غیرقابل استفاده تلقی میشود. این یک مراحله بسیار حیاتی در کنترل کیفیت است.
نتیجهگیری: پیشگیری بهتر از درمان
استفاده از میلگرد با زنگزدگی سطحی در ساخت تیرچه بتنی تبریز یا هر شهر دیگری، نه تنها مجاز بلکه گاهی مفید نیز هست. اما مرز بین این زنگزدگی مفید و خوردگی خطرناک بسیار باریک است. بهترین راهکار، همیشه پیشگیری است:
- خرید از فروشگاه معتبر: همیشه از نمایندگی فروش یا تولیدکنندگانی خرید کنید که میلگرد را در شرایط مناسب انبار میکنند و ضمانت اصالت کالا ارائه میدهند.
- انبارداری صحیح: میلگردها را در محل پروژه روی پالت یا خرکهای چوبی قرار دهید و از تماس مستقیم آنها با خاک و رطوبت جلوگیری کنید. در صورت امکان روی آنها را با یک پوشش برزنتی بپوشانید.
- بازرسی قبل از مصرف: قبل از ساخت خرپای تیرچه، تمام میلگردها را به صورت چشمی و در صورت لزوم با برس سیمی چک کنید. هرگونه میلگردی که دارای خوردگی پوستهای و عمیق است را بدون تعارف از چرخه تولید حذف کنید.
در نهایت، به یاد داشته باشید که هزینه ساخت هر متر مربع از سازه شما، ارتباط مستقیمی با کیفیت مصالح مصرفی دارد. صرفهجوییهای کوچک و نابجا در مرحله خرید مصالح، میتواند منجر به ضررهای جبرانناپذیر جانی و مالی در آینده شود.
منبع علمی:
- مبحث نهم مقررات ملی ساختمان ایران (طرح و اجرای ساختمانهای بتنآرمه): در بند “۹-۴-۶-۲- مشخصات فولاد” این آییننامه به صراحت ذکر شده است: “فولاد باید عاری از هرگونه آلودگی زیانآور از قبیل پوستههای کنده شده حاصل از نورد، زنگ پوسته شده، روغن، گل و لای و هرگونه پوشش دیگری که مانع چسبندگی بتن به فولاد گردد، باشد. وجود یک لایه زنگزدگی یکنواخت در سطح میلگرد، به شرطی که به صورت پوسته درنیامده باشد، مانعی برای استفاده از آن ایجاد نمیکند.” این بند، مرجع اصلی قانونی برای تصمیمگیری در مورد استفاده از میلگردهای زنگزده است.