روز بتنریزی سقف، یکی از پر استرسترین و در عین حال هیجانانگیزترین روزهای هر پروژه ساختمانی است. صدای غرش پمپ بتن، فریادهای کارگران و جنب و جوش بیوقفه، فضایی شبیه به یک عملیات نظامی را تداعی میکند. در این میان، کارگرانی که روی شبکهای از تیرچههای بتنی و بلوکهای یونولیتی حرکت میکنند تا بتن را پخش کنند، در یکی از پرخطرترین موقعیتهای کاری قرار دارند. یک اشتباه کوچک، یک تیرچه آسیبدیده یا یک شمعبندی نامطمئن میتواند به فاجعهای جبرانناپذیر ختم شود.
بسیاری از سازندگان پس از استعلام قیمت روز و یافتن یک فروشنده منصف برای خرید تیرچههای استاندارد، تمام تمرکز خود را روی هزینه تمام شده پروژه میگذارند و از مهمترین اصل، یعنی ایمنی نیروی انسانی، غافل میشوند. این مقاله به صورت کامل به این سوال پاسخ میدهد: “در حین بتنریزی سقف، ایمنی کارگران در کار با تیرچه بتنی چطور تأمین میشود؟” و نشان میدهد که چگونه میتوان این عملیات حساس را با حداکثر ایمنی به پایان رساند.
چرا بتنریزی روی سقف تیرچه بلوک اینقدر خطرناک است؟
قبل از بتنریزی، سقف تیرچه بلوک یک سازه موقت و ناپایدار است. تیرچهها، که تنها توسط شمعهای زیرین (جکها) حمایت میشوند، باید وزن خود، وزن بلوکها، وزن کارگران و مهمتر از همه، وزن سنگین و دینامیکی بتن خیس را تحمل کنند. خطرات اصلی در این مرحله عبارتند از:
- شکست ناگهانی تیرچه: اگر تیرچه در حین حمل یا انبارش آسیب دیده باشد یا از کیفیت لازم برخوردار نباشد، ممکن است زیر بار سنگین بتن و کارگران شکسته شود.
- واژگونی تیرچه: تیرچهها مقاطع T شکل و ناپایداری هستند. حرکت ناگهانی کارگر یا ضربه فرغون میتواند باعث چرخش و واژگونی آنها شود.
- تخریب شمعبندی: اگر شمعبندی (جک زدن) زیر سقف به درستی انجام نشده باشد، ممکن است زیر بار بتن فرو بریزد و کل سقف را تخریب کند.
- سقوط از ارتفاع: لغزندگی سطح یونولیتها و عدم وجود مسیرهای تردد ایمن، خطر سقوط کارگران از ارتفاع را به شدت افزایش میدهد.
نقل قولی از یک سرکارگر قدیمی
اوستا قربان، سرکارگری با موهای سپید و چهرهای آفتابسوخته که سالهاست در پروژههای ساختمانی اصفهان و یزد خاک کارگاه خورده، میگوید: “روزی که سقف میریزیم، من چشم از کارگرا برنمیدارم. جون آدما از هرچیزی مهمتره. بهشون میگم اول از همه، تختهای که برای راه رفتن انداختیم رو ول نکنین. دوم، بتن رو یه جا تلنبار نکنین، پخشش کنین. سوم، با فرغون روی خود تیرچه نرین. بعضی مهندسا فقط فکر میکنن که تیرچه استاندارد بخرن کار تمومه. نه آقا! اون تیرچه رو باید درست اجرا کرد، باید ایمنیش رو تامین کرد. کارگری که بترسه پاشو بذاره رو سقف، چطور میتونه کارشو درست انجام بده؟”
اصول کلیدی تأمین ایمنی کارگران روی سقف تیرچه بلوک
برای جلوگیری از حوادث ناگوار، رعایت یک سری اصول ایمنی قبل و حین بتنریزی الزامی است. این اصول نه تنها جان کارگران را حفظ میکند، بلکه کیفیت نهایی سقف را نیز تضمین مینماید.
۱. کنترل کیفیت تیرچهها و اجرای صحیح:
- بازرسی قبل از نصب: قبل از نصب تیرچهها، باید آنها را از نظر وجود هرگونه ترک (مخصوصاً در پاشنه بتنی)، شکستگی یا تغییر شکل بررسی کرد. تیرچههای معیوب باید فوراً از کارگاه خارج شوند.
- شمعبندی (جک زدن) اصولی: شمعها باید روی سطح محکم و صاف قرار گیرند. فاصله شمعها از یکدیگر باید طبق نقشه اجرایی و معمولاً بین ۱ تا ۱.۲ متر باشد. استفاده از چهارپایههای فلزی استاندارد به جای تکه آجر و چوب زیر جکها الزامی است.
۲. ایجاد مسیرهای تردد ایمن (راهروهای چوبی):
این مهمترین و سادهترین اقدام برای حفظ جان کارگران است. هرگز نباید به کارگران اجازه داد مستقیماً روی تیرچهها یا یونولیتها راه بروند.
- استفاده از تخته بنایی: باید با استفاده از تختههای بنایی محکم و سالم با عرض حداقل ۲۵ سانتیمتر، راهروهای موقتی روی تیرچهها ایجاد کرد.
- پوشش کامل مسیر: این تختهها باید تمام مسیر تردد کارگران، از نقطه تخلیه بتن تا محل پخش آن را پوشش دهند.
۳. مدیریت فرآیند بتنریزی:
- عدم دپوی متمرکز بتن: بتن باید به محض ریخته شدن روی سقف، به سرعت توسط کارگران پخش شود. تلنبار کردن حجم زیادی از بتن در یک نقطه، بار متمرکز بسیار زیادی ایجاد میکند که میتواند باعث شکست تیرچه یا تخریب شمعبندی شود. این یه اشتباه مهلک است.
- استفاده صحیح از ویبراتور: ویبره زدن بتن باید با دقت انجام شود. تماس نوک ویبراتور با پاشنه بتنی تیرچه میتواند باعث ایجاد ترک و آسیب شود. ویبراتور نباید برای پخش کردن بتن استفاده گردد. این یک تصور اشتباه و خطرناک می باشد.
۴. استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (PPE):
همه کارگرانی که روی سقف کار میکنند باید مجهز به کلاه ایمنی، کفش کار با کفهی ضد لغزش و دستکش باشند. در صورت کار در لبههای سقف، استفاده از کمربند ایمنی (هارنس) که به یک نقطه امن متصل شده، الزامی است.
حالا این وسط چه ربطی به زلزله داره؟
شاید با خودت بگی اینا همهش نکات اجراییه، پس بحث مقاومت سازه چی میشه؟ ببین رفیق، ایمنی فقط کلاه سر گذاشتن نیست. ایمنی یعنی از اول، کارت رو درست انجام بدی. وقتی تو تیرچه سالم و استاندارد میخری، درست نصبش میکنی، میلگرد حرارتی و کلاف میانی رو طبق نقشه اجرا میکنی و بتنریزی رو هم اصولی انجام میدی، در واقع داری پایه و اساس یه سقف ایمن رو میسازی. سقفی که قراره در آینده بارهای زلزله رو تحمل کنه. روشهای تقویت تیرچه بتنی برای زلزله مثل اجرای صحیح کلاف میانی (تای بیم) یا استفاده از میلگردهای تقویتی در نقاط بحرانی، دقیقاً در همین مرحله اجرا معنا پیدا میکنن. سقفی که در زمان ساختش ایمنی کارگر رعایت نشده و سرسری اجرا شده، چطور میتونه در مقابل زلزله ایمن باشه؟ این یک مصعله زنجیروار است.
نتیجهگیری: ایمنی، هزینهی اضافی نیست، سرمایهگذاری است
تأمین ایمنی کارگران در حین بتنریزی سقف تیرچه بلوک، مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه است که از مرحله خرید مستقیم از کارخانه و اطمینان از ضمانت کیفیت تیرچهها شروع شده و تا آخرین لحظه پخش بتن ادامه مییابد. ایجاد راهروهای چوبی ایمن، بازرسی دقیق تیرچهها و شمعبندی، و مدیریت صحیح فرآیند بتنریزی، اقدامات سادهای هستند که میتوانند از بروز حوادث مرگبار جلوگیری کنند. فراموش نکنید که نیروی انسانی، باارزشترین دارایی هر پروژهای است و هزینه ساخت هر متر مربع نباید به قیمت به خطر انداختن جان آنها تمام شود. پیمانکاری که به ایمنی اهمیت میدهد، نه تنها یک پیمانکار حرفهای، بلکه یک انسان مسئولیتپذیر است، حتی اگر پروژهاش در شهرهای دورافتادهای مانند سقز یا بانه باشد.
منبع علمی:
- مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان ایران (ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا): این مبحث به طور کامل به الزامات ایمنی در کارگاههای ساختمانی میپردازد. در بخشهای مربوط به کار در ارتفاع و عملیات بتنریزی، صراحتاً بر لزوم ایجاد معابر و راهروهای ایمن برای تردد کارگران، استفاده از تختههای مناسب، اطمینان از پایداری قالبها و شمعبندی و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی تاکید شده است.