در بازار رقابتی مصالح ساختمانی، جایی که پیمانکاران و سازندگان در شهرهای بزرگی چون تهران، مشهد و شیراز به دنبال خرید عمده و یافتن ارزانترین قیمت هستند، کیفیت محصول حرف اول را میزند. یکی از تجربیات ناخوشایند اما مهمی که برخی خریداران با آن مواجه میشوند، بوی تند و شیمیایی برخی بلوکهای یونولیت است. اما این بو از کجا میآید و آیا میتواند زنگ خطری برای کیفیت محصول باشد؟
سوال اصلی این است: علت بوی تند و غیرعادی در برخی از بلوکهای یونولیت چیست؟
پاسخ کوتاه: بوی تند در یونولیت سقفی عمدتاً ناشی از دو عامل است: ۱) باقی ماندن گاز پنتان (عامل پفدهنده) در بلوک به دلیل فرآیند پخت و استراحت (Curing) ناقص و ۲) استفاده از مواد اولیه بازیافتی و ناخالص که حاوی آلودگیهای شیمیایی هستند. یونولیت استاندارد و باکیفیت، پس از تکمیل فرآیند تولید، تقریباً هیچ بوی قابل تشخیصی ندارد.
این موضوع فقط یک حس ناخوشایند نیست؛ بوی تند میتواند نشانهای مستقیم از کیفیت پایین و عدم رعایت استانداردهای تولید باشد که بر عملکرد نهایی یونولیت پلاستیکی در سازه تأثیر منفی میگذارد. در این مقاله به صورت فنی و دقیق، دلایل این بو را بررسی میکنیم تا در نکات مهم خرید، هوشیار باشید.
منشأ بو در یونولیت: سفری به فرآیند تولید
برای درک علت بو، باید نگاهی به شیمی تولید پلیاستایرن انبساطی (EPS) بیندازیم.
- گاز پنتان (Pentane): ماده اولیه تولید یونولیت، گرانولهای ریز پلیاستایرن هستند که حاوی مقدار کمی (حدود ۴٪ تا ۶٪) گاز پنتان به عنوان “عامل پفدهنده” (Blowing Agent) میباشند. در مرحله پیشانبساط و پخت نهایی، این گرانولها تحت حرارت بخار آب قرار میگیرند. گاز پنتان درون آنها منبسط شده و باعث پف کردن و تبدیل شدن گرانولها به دانههای سفید و حجیم یونولیت میشود.
- مرحله استراحت یا Curing: پس از پخت، بلوکهای بزرگ یونولیت پلاستیکی باید برای مدتی (از چند روز تا چند هفته بسته به ضخامت و دانسیته) در یک محیط با تهویه مناسب باقی بمانند. در این مدت، باقیمانده گاز پنتان و بخار آب از ساختار سلولی بلوک خارج شده و هوا جایگزین آن میشود. این فرآیند برای رسیدن به پایداری ابعادی و خواص مکانیکی نهایی بلوک، حیاتی است.
بوی تند دقیقاً از همینجا نشأت میگیرد: اگر یک تولیدکننده برای کاهش زمان تولید و هزینه تمام شده، مرحله استراحت را کوتاه کند یا به طور کل حذف نماید، مقدار قابل توجهی از گاز پنتان در بلوک حبس میشود. این گاز که بویی شبیه به بنزین یا مواد نفتی دارد، به مرور از بلوک خارج شده و همان بوی تندی است که شما استشمام میکنید. این یک معضله است که باید حل شود.
آقاجان! جنس بو دار نخر، تمام!
ببین مهندس جان، قضیه پیچیده نیست. این داستانا رو ول کن. رفتی جنس بخری، دیدی بو میده؟ نخر! تموم شد و رفت. اون تولیدکنندهای که حوصله نداشته بذاره جنسش چند روز هوا بخوره، چطور انتظار داری برات جنس با کیفیت و استاندارد تولید کرده باشه؟ این یعنی طرف خواسته سریعتر بارش رو بفروشه و پولش رو بگیره. پس فردا همین بلوک تو سقف کار میکنی، میبینی ابعادش تغییر کرده، ترک خورده، اون موقع دیگه استعلام قیمت و خرید مستقیم از کارخانه به چه دردت میخوره؟ جنس خوب خیلی خیلی مهمه. این رو من بهت میگم.
دلایل دیگر بوی نامطبوع: سمت مواد بازیافتی نروید!
علاوه بر پنتان، دلیل دیگری که میتواند باعث بوی بد و حتی خطرناکتر شود، استفاده از مواد اولیه نامرغوب است:
- مواد بازیافتی آلوده: برخی تولیدکنندگان برای کاهش قیمت کارخانه و عرضه محصولی به ظاهر ارزان، از ضایعات و مواد بازیافتی به مقدار زیاد استفاده میکنند. اگر این ضایعات به درستی شسته و فرآوری نشوند و حاوی آلودگیهای شیمیایی، روغن یا بقایای مواد دیگر باشند، این آلودگیها در حین فرآیند پخت تجزیه شده و بوی تندی در محصول نهایی ایجاد میکنند.
وجود بو در یونولیت، علاوه بر اینکه نشاندهنده کیفیت پایین است، میتواند برای کارگرانی که در فضای بسته با آن کار میکنند نیز مضر باشد. تنفس مداوم بخارات پنتان یا سایر ترکیبات آلی فرّار (VOCs) توصیه نمیشود.
نقل قول از یک پیمانکار ساختمانی در کرج:
“چند سال پیش برای یک پروژه عجله داشتم و از یک تامین کننده ناشناس بار یونولیت گرفتم چون قیمت مناسب تری میداد. به محض اینکه بار رو در انبار آهن در حومه تهران تخلیه کردند، بوی تندش کل فضا رو برداشت. اولش اهمیت ندادم ولی بعد از چند روز دیدم بلوکها کمی جمع شدن و ابعادشون دقیق نیست. آخرش مجبور شدم کل بار رو با ضرر مرجوع کنم و از یک فروشگاه معتبر جنس استاندارد بخرم. از اون به بعد فهمیدم که یونولیت بیبو، یکی از اولین نشانههای کیفیت محصوله و ارزش نداره بخاطر یه زره ارزونی، کل سقف رو به خطر بندازی.”
نتیجهگیری: به حس بویایی خود اعتماد کنید!
در فرآیند تامین مصالح پروژه، حس بویایی شما میتواند یک ابزار کنترل کیفیت قدرتمند باشد. یک بلوک یونولیت پلاستیکی درجه یک که توسط یک تولید کننده معتبر ساخته شده و مراحل تولید و استراحت خود را به طور کامل طی کرده باشد، عملاً بیبو است.
دفعه بعد که برای خرید اعتمادی به یک مرکز فروش مصالح ساختمانی مراجعه کردید یا باری را در محل پروژه تحویل گرفتید، قبل از هر چیز بلوک را بو کنید. اگر بوی تند و شیمیایی حس کردید، بدانید که این محصول احتمالاً از کیفیت پایینی برخوردار است و بهتر است از خرید آن صرفنظر کنید. سرمایهگذاری روی محصولی با کیفیت و دارای گواهی استاندارد، حتی اگر قیمت امروز آن کمی بالاتر باشد، در درازمدت شما را از هزینههای گزاف تعمیر و بازسازی و مشکلات سازهای نجات خواهد داد.
منبع علمی معتبر:
- OSHA (Occupational Safety and Health Administration) – Safety and Health Topics: Styrene. اسناد سازمان ایمنی و بهداشت شغلی آمریکا به وضوح به خطرات بالقوه استایرن مونومر (ماده اولیه) و پنتان (عامل پفدهنده) اشاره میکنند. در این منابع ذکر شده است که در فرآیندهای تولید EPS، باید تهویه مناسب برای خروج این گازها فراهم شود. وجود بوی تند در محصول نهایی نشاندهنده عدم خروج کامل این ترکیبات و نقص در فرآیند تولید است که میتواند هم بر کیفیت محصول و هم بر سلامت افراد در تماس با آن تأثیر بگذارد.